Historia snusu: skrót od początków do współczesności

Prapoczątki

Początki snusu zbliżonego do tego, znanego obecnie, to w Szwecji początki XIX wieku. Snus wyewoluował z suchej tabaki, popularnej wśród arystokracji. Popularnej do tego stopnia, że w 1724 roku król Fredrik I nakazał uprawę tytoniu w całym kraju, żeby ograniczyć import.

Srebrne, wewnątrz złocone tabakierki, połowa XVIII wieku / Snus och Tändsticksmuseum, licencja CC BY-SA

Jak wiele mód, i ta powszechniała i taniała, a także ewoluowała - początek XIX w. to przejście na mokry snus - mieszankę tytoniu z solą i wodą, czasem również potażem, umieszczaną pod wargą.

Kontekst początku XIX wieku

W przeciwieństwie do kosztownej, snobistycznej tabaki, snus był tanią używką ludową. Pierwotnie był produkowany chałupniczo przez rolników, z ich własnego, lokalnego surowca, mielonego ręcznie w młynkach. Fermentacja trwała nawet pół roku, co ograniczało skalę produkcji.

Ten chałupniczy produkt błyskawicznie zdobywał popularność także wśród robotników, rzemieślników (w przeciwieństwie do palenia nie zajmuje rąk i nie wymaga przerwy w pracy) i marynarzy (zakaz palenia na drewnianych statkach).

W XIX wieku proces się zindustrializował. Powstały profesjonalne fabryki, a snus stał się produktem masowym dostępnym w całym kraju. 

Najważniejsze marki (“wielka piątka”) i ich założyciele

Ettan (Ljunglöfs No. 1) - 1822 r.

To najstarsza, nieprzerwanie istniejąca marka snusu na świecie. Początkowo nazywała się „Ljunglöf’s No. 1” („Numer 1” Ljunglöfa) - zwyczajowo w tamtych czasach fabryki oznaczały swoje najlepsze produkty numerem 1. Dość szybko przyjęła się obecna nazwa Ettan, czyli “Jedynka”.

Założyciel, Jakob Fredrik Ljunglöf, we współpracy z przyjacielem, chemikiem Jönsem Jacobem Berzeliusem, wprowadził pasteryzację parą wodną w wysokiej temperaturze zamiast wcześniej stosowanej fermentacji. Nie tylko skróciło to proces z nawet 6 miesięcy do około tygodnia, ale, przede wszystkim, poprawiło higienę: zredukowało obecność bakterii i poziom toksycznych nitrozoamin (TSNA).

To była prawdziwa rewolucja, umożliwiła masową, jednolitą produkcję przy zachowaniu wysokiej jakości.

Różne opakowania Ljunglöfs Ettan na przestrzeni lat / Snus och Tändsticksmuseum, licencja CC BY-SA 4.0

To od Ljunglöfa zaczął się snus w postaci, którą znamy obecnie. Jego fabryka w Sztokholmie na Luntmakargatan stała się na pewien czas największą fabryką snusu w Europie. Ettan zdominował rynek i do dziś jest jedną z najpopularniejszych marek w Szwecji, z udziałem w rynku na poziomie około 20%.

Röda Lacket - 1850 r.

Firma braci Pettera i Olofa Swartz z Norrköping istniała już od 1753 r., ale marka „Röda Lacket” (Czerwona Pieczęć) została zarejestrowana w połowie XIX wieku.

Fabryka Swartzów była jedną z największych na południu Szwecji. W szczytowym okresie na jej potrzeby uprawiano ponad 395 000 m² pól tytoniowych pod Norrköping.

Opakowanie Röda Lacket z 1916 roku, cena wynosiła wówczas 30 öre za 100 gramów / Snus och Tändsticksmuseum, licencja CC BY-NC-SA

Rodzina prowadziła biznes przez sześć pokoleń, aż do nacjonalizacji przemysłu tytoniowego w 1915 roku.

General - 1866 r.

Założyciel firmy, Johann Adolf Boman, był perfekcjonistą - snus General to efekt 4 lat jego eksperymentów z recepturą. Podróżował i testował tytoń z najlepszych plantacji na świecie. Ostateczna mieszanka zawiera 22 rodzaje tytoniu i olejek bergamotowy.

General to również jeden z pierwszych rodzajów snusu w którym, poza tytoniem, zastosowano aromat.

Jedna z pierwszych okrągłych puszek na rynku, rok 1967 / Snus och Tändsticksmuseum, licencja CC BY-NC-SA

Wbrew temu, co mogłaby sugerować nazwa, nie ma ona nic wspólnego ze stopniem wojskowym. Oznacza po prostu powszechność i ogólność.

General szybko stał się jedną z czołowych marek i pozostaje ikoną szwedzkiego snusu, jest szczególnie popularny poza Szwecją.

Po nacjonalizacji w 1915 r. receptura została ostatecznie wchłonięta przez szwedzki monopol tytoniowy.

Grov - 1872 r.

Grovsnus to marka firmy Wilhelm Hellgren & Co. Oryginalna receptura grubo mielonego (grovmalet) snusu pochodziła z północnej Szwecji; konsystencja i mocniejszy charakter wyróżniały ją na tle innych. Szybko stała się znaczącą konkurencją dla Ettana.

Kiedy w 1915 roku szwedzki monopol tytoniowy przejął władzę, produkcja Grov została przeniesiona z Götgatan w Sztokholmie do Härnösand. Receptura pozostała niezmieniona.

Göteborgs Rapé - 1919 r.

Marka, której nazwa wywołuje głupawe uśmieszki na twarzach użytkowników anglojęzycznych (pochodzi od francuskiego słowa oznaczającego „starty” lub „rozdrobniony”, nawiązując do drobnego zmielenia produktu) istnieje “dopiero” od 1919 roku, co czyni ją najmłodszą marką na tej liście, ale to wciąż klasyka.

Jej historia rozpoczęła się już w połowie XIX wieku w portowym Göteborgu, gdzie lokalni marynarze wzbogacali tradycyjne receptury tytoniowe o egzotyczne zioła i owoce przywożone z rejsów. Marka zyskała oficjalną nazwę i zadebiutowała na rynku za sprawą nowo utworzonego monopolu tytoniowego Tobaksmonopolet. To jeden z pierwszych komercyjnych produktów, który kontynuował lokalną tradycję, oferując aromatyzowany snus.

Skala przemysłu pod koniec XIX wieku

Na przełomie XIX i XX wieku w Szwecji działało 97 fabryk tytoniu (głównie snusowych), zatrudniających ponad 4000 pracowników.

Snus stał się prawdziwym produktem masowym, dostępnym w całym kraju, nie tylko lokalnie. Produkcja, dzięki innowacjom (jak pasteryzacja) stała się znacznie bardziej efektywna i higieniczna.

Ten boom w XIX wieku ukształtował klasyczny szwedzki snus, jaki znamy dzisiaj: wilgotny, pasteryzowany, o czystym smaku tytoniu.

Rok 1915

Przejście na monopol tytoniowy w 1915 roku to jeden z kluczowych momentów w historii szwedzkiego snusu.

Tło historyczne i powody wprowadzenia monopolu

Na początku XX wieku Szwecja zmagała się z poważnymi wyzwaniami:

• przygotowania (były takowe, mimo późniejszej neutralności podczas I Wojny Światowej) do ewentualnego konfliktu zbrojnego,
• potrzeba reformy systemu emerytalnego (wprowadzenie powszechnej “ludowej emerytury” folkpension),
• kryzys finansowy państwa.

Rząd i parlament uznały, że tytoń (a zwłaszcza bardzo popularny snus) będzie doskonałym źródłem stałych, wysokich dochodów dla budżetu.

Decyzja o monopolu nie była nagła, poprzedziło ją około 14 lat dyskusji, komisji i debat (trwały od 1901 roku).

W 1914 r. Riksdag podjął decyzję, a 1 czerwca 1915 r. oficjalnie rozpoczęło działalność AB Svenska Tobaksmonopolet (Szwedzki Monopol Tytoniowy).

Państwo znacjonalizowało całą branżę tytoniową w Szwecji. Wykupiono ponad 60 prywatnych firm,
przejęło 103 zarejestrowane marki snusu (plus setki wariantów opakowań i lokalnych nazw - w momencie powstania monopolu na rynku było ich ponad 400). Monopol objął zarówno produkcję, jak i sprzedaż hurtową tytoniu i wyrobów tytoniowych.

Pierwszym prezesem monopolu został Oscar Wallenberg (nota bene stryjeczny dziadek bohaterskiego Raoula Wallenberga).

Skutki dla rynku snusu

Drastyczna redukcja asortymentu: w ciągu dwóch lat (do 1917) liczba wariantów snusu spadła z ponad 400 do zaledwie 17. Wiele małych wytwórni zamknięto lub wchłonięto. Produkcję skoncentrowano w większych, nowocześniejszych zakładach.

Zachowano jednak najpopularniejsze marki: Ettan, General, Röda Lacket i Grovsnus. One przetrwały i stały się „klasykami” pod monopolem.

Decyzje opierały się przede wszystkim na popularności i sprzedaży, zostawiono tylko największe „storsäljare” (bestsellery), czyli te marki, które miały największy popyt wśród konsumentów. Dzięki temu monopol mógł szybko standaryzować produkcję, obniżyć koszty i skupić się na rentowności.

Monopol spełnił swoje zadanie: przynosił państwu duże dochody. W 1919 roku padł rekord wszechczasów: 7000 ton snusu sprzedanego przy populacji ok. 6 milionów (czyli ok. 1,2 kg na osobę rocznie). To najwyższe spożycie w historii.

Trwał w pełnej formie do lat 60 XX wieku. W 1961 r. zniesiono monopol na import i sprzedaż, a w 1967 r. całkowicie zlikwidowano monopol produkcyjny.

Svenska Tobaksmonopolet przekształcił się w Svenska Tobaks AB, a później stał się częścią obecnego potentata, czyli Swedish Match.

Monopol znacząco wpłynął na standaryzację i poprawę jakości snusu (m.in. dzięki większym możliwościom kontroli i inwestycji), ale też, z drugiej strony, ograniczył różnorodność i zakończył erę małych, lokalnych producentów.

Lata ‘70

Atak

W 1971 r. WHO publikuje raport, z którego wynika, że że „oral tobacco” powoduje raka jamy ustnej. Badany był wprawdzie wpływ amerykańskiego dipu (tytoniu do żucia), produktu zupełnie inaczej wytwarzanego, rzeczywiście, pełnego toksycznych nitrozoamin, ale i tak raport wywołał medialne trzęsienie ziemi w Szwecji. Brukowce straszyły: „Snus jest gorszy od papierosów!”, a telewizja pokazywała obrazy amerykańskich rednecków z dziurami w policzkach od dipu.

W rezultacie w 1973 r. Socialstyrelsen (szwedzka centralna agencja rządowa podlegająca Ministerstwu Zdrowia i Opieki Społecznej) proponuje całkowity zakaz sprzedaży snusu od 1976 roku.

Na prowincji wybucha bunt: kierowcy ciężarówek, budowlańcy, rolnicy - wszyscy snusują. Na szwedzkim snusowym forum Flashback.org stary użytkownik wspomina: „W 1974 w mojej firmie w Västernorrland 98% facetów miało prillę. Jakby zakazali snusu, to połowa Szwecji by strajkowała.”

Kontratak

W latach 1975–1979 Swedish Match, wtedy jeszcze państwowo - prywatny faktyczny monopolista, kontratakuje. Zatrudnia naukowców, ci robią własne badania, wynika z nich, że:

• szwedzki snus ma o wiele mniej nitrozamin niż amerykański dip,
• nie ma statystycznie większego ryzyka raka jamy ustnej niż u niepalących,
• ludzie, którzy przeszli z papierosów na snus, żyją dłużej od tych, którzy przy paleniu pozostali.

 W 1976 r. Swedish Match wysyła ciężarówki z darmowym snusem do redakcji gazet i do parlamentu, w Sztokholmie rozdają puszki Ettan posłom do Rigsdagu z napisem „Spróbujcie sami, zanim zakażecie”. Posłowie z Norrlandu, gdzie snus to niemal religia, wściekają się publicznie na „sztokholmskich jajogłowych”.

Zakaz

Postulowany zakaz nie wchodzi od razu, ale wprowadzane są ograniczenia. Ludzie zaczynają robić snus w domu, kupują tytoń fajkowy, z sodą i solą gotują w swoich kuchniach. Wątek z Flashback.org z 2008 r., wspomina ówczesny 70 - latek: „W 1978 mój wujek robił 20 kg naraz w piwnicy i sprzedawał po 100 koron za kilogram - czarny rynek kwitł”.

W 1979 r. w lewicowym „Arbetaren” pojawia się artykuł „Låt folket snusa!” (Niech lud snusuje!). Nawet komuniści stają po stronie snusu, bo to „tytoń robotników”.

Zwycięstwo

W 1981 r. nowy, centroprawicowy rząd wstrzymuje zakaz. Swedish Match publikuje „Białą Księgę” - pierwsze duże badania pokazujące, że snus jest 90 - 95% mniej szkodliwy niż papierosy.

Na ulicach Norrland pojawiają się naklejki na samochodach: „Hellre snus än död” (Lepiej snus niż śmierć).

W 1984 r. Socialstyrelsen wycofuje się - oficjalnie potwierdza, że szwedzki snus nie powoduje raka jamy ustnej w znaczącym stopniu. Ale na horyzoncie już się czai UE - w 1985 zaczynają się rozmowy o wspólnej polityce tytoniowej.

Batalia z Unią

W 1992 r. UE wprowadza zakaz sprzedaży snusu. Niesławna dyrektywa 92/41/EWG z 15 maja 1992 r. ustanowiła zakaz wprowadzania na rynek UE "niektórych wyrobów tytoniowych bezdymnych”, w praktyce - snusu.

(Od tego czasu podejmowane były wielokrotne próby uchylenia dyrektywy, wszystkie, oczywiście, bezskuteczne. Zważywszy na to, o ile mniej używanie snusu szkodliwe jest od palenia tytoniu, argumenty Komisji Europejskiej o zdrowiu Europejczyków postrzegam jako czystą hipokryzję. Bardzo też jestem ciekaw kwot, przeznaczanych przez producentów papierosów na łapówki dla członków Komisji, eurodeputowanych i członków Rady Unii Europejskiej. Z ostrożności procesowej dodam, że to moja, całkowicie subiektywna, opinia).

W latach 1991–1994 Szwecja negocjuje akcesję do UE, snus staje się symbolem narodowym. Szwedzi traktowali unijny zakaz handlu snusem z 1992 roku jako atak na ich tożsamość narodową i tradycję. Najważniejszym symbolem oporu było legendarne hasło „EU? Inte utan min prilla!” („UE? Nie bez mojego snusu!”), które masowo drukowano na koszulkach, naklejkach na samochody i plakatach w całej Szwecji.

Snus był jednym z głównych punktów debaty publicznej na temat akcesji. Wściekli snusare organizowali wiece, na demonstracji w Norrland ludzie krzyczą: „Ingen EU utan snus!” Poparcie Szwedów dla członkostwa w Unii zaczęło wisieć na snusie.

Świadomy tego premier Carl Bildt stawia ultimatum: albo Szwecja dostaje wyjątek na snus, albo nie wchodzi do Unii.

Szczyt Unii Europejskiej w grudniu 1992 r. w Edynburgu. UE zgadza się - Szwecja jako jedyny kraj, ze względu na wielowiekową tradycję, może produkować i sprzedawać snus. Nie może go jednak eksportować do innych krajów UE.

Użytkownik „GammalGrov” z forum Flashback.org podsumował to tak: „W 1992 jak podpisali ten wyjątek, to w mojej wiosce w Jämtland ludzie pili wódkę i strzelali z dubeltówek w powietrze. Poważnie. Snus uratował Szwecję przed byciem kolonią.”